haber.cicegim.net
Kayıp Zaman, Sinema ve Sonat
Geçenlerde taşındım, bilirsiniz taşınmak demek sağa sola dağılan anıları da toparlamak demektir. Kuytu köşelere indikçe kendinizi de çok gerçek bir yerden kavramaya başlarsınız, olduğunuz, olabileceğiniz ve dönüştüğünüz insana da tanıklık edersiniz. Elinize ufacık bir şey geçer ve kim olduğunuza nereden başladığınızı hatırlayıverirsiniz.
İşte böyle bir şey oldu taşınırken, üzerinde “kızımın ilk sinema bileti” yazılı bir sinema bilet buldum. 1995 yılına ait ve ilk kez sinemaya henüz beş yaşındayken gitmişim. İlk sinema biletim mi? Nasıl? Benim bir ilk sinema biletim mi oldu? Hangi filmdi? Zihnimde dönen onlarca soru var ve cevaplarını bulma niyetinde değilim; biletin üzerindeki yazı babama ait ve ona hangi film olduğunu soramam, çünkü hayatta değil ve bu biricik anım bu belirsizlikle kalabilir. Çünkü sorumun cevabı onda ve dağınık kalmayı başarabilmiş bu anıyı neden netleştireyim? Neden anıların dağınık kalmasına, zihnimizde başka tür bir şeye dönüşmesine izin vermiyoruz? Her şeyin bir karşılığı ve doğrulanabilir bir hikayesi olsun isterken geniş olabilecek bir anlamı daraltmıyor muyuz? Üstelik bu bilet bir anıdan ziyade bir başlangıç. Babam henüz kendimle ilgili bir fikrim yokken kendimi bulacağım dünyaya dair bir başlangıç bırakmış bana, dolayısıyla o bilet sadece geçmişime değil geleceğime de ait.
İnsan, kendi hayatını deneyimleyebildiği tek hayat olarak gördüğünde, ona olağanüstü bir anlam yüklüyor. Biricik olduğu için değil, başka hayatlara yeterince temas edemediği için onu bu kadar merkeze koyuyor. Kendisini anlayabilmesi için, kendi geçmişinin bütün parçalarını bir araya getirmesi gerekiyormuş gibi. Sinemayla kurduğum ilişki bu tekil deneyimin önemini değiştirdi. Sinemayla o kadar çok hayatın içine girdim ki, bir filmde başka birinin çocukluğuna girdim, başka bir filmde hiç yaşamadığım bir aşkın içinden geçtim, başka bir filmde başka birinin yasını bile tuttum. Onların korkularını, arzularını, utançlarını kendi zihnimde taşıdım.
Sinema bana kendi geçmişimin dışında yaşayabileceğim bir zihinsel alan verdi ve burada bir tür varoluşsal bolluk var. Hayatın sana sunduğu deneyimlerle sınırlı kalmayan bir bolluk. Kendi hayatımı anlamlandırmak için sadece kendi hayatıma ihtiyacım yok. Kendi hayatım, yaşanmış tek hayat olmaktan çıktı. Yaşanabilecek hayatların arasındaki hayatlardan biri oldu. İlk izlediğim film herhangi bir film olabilir bu sebeple, çünkü benim sinemayla ilişkim o ilk filmden çok daha kudretli bir şeye dönüştü. O filmin adını öğrenmemek benim entelektüel özgürlüklerimden biri ve bana bunu sinema etti.
Sinemanın hayata olan müdahalesinin ne kadar dolaylı, ne kadar öngörülemez olduğunu da düşünüyorum. Filmler, kapıyı kapattığımızda o kapının altından sızmasını, taşmasını beceriyor. Geçmişinde adını koyamadıklarına sonradan bir tür isim bile verebiliyorlar. Bu kadar kudretli olmaları ve kendi anlamlarını hayat yolculuğumuzda bulmaları büyülü bir şey.
Bir insanı anlamak için gerçek hayatta belki de yeterince uzun süre bakmıyoruzdur onlara. Çünkü insanları çoğunlukla karşılaşma anımızda tanıyoruz. Sinema ise bize onların bizden önceki hallerini ve bizden sonra neye dönüşebileceklerini de düşündürüyor. Hatta belki sinema, sevmediğimiz insanlara ayırabileceğimiz dikkati artırıyordur. Zamanın katı sınırlarını esneterek bize, insanın bütününe, o görünmeyen köklerine bakma cesareti veriyor. Sonra ötekine başka gözle bakıyorsun. Sanki daha önceki yaşantınızdan tanıyor gibi bir tanıdıklık duygusuyla. Oysa kendi yarattığın yeni dünyanın gözleriyle bakıyorsun ve bunu sinema mümkün kılıyor.
Bence sinemanın en radikal tarafı, insanın dünyayı algılama ve tanımlama biçimini değiştirmesi. Kimin sevilmeye, kimin anlaşılmaya, kimin affedilmeye değer olduğunu yeniden düşündürüyor. Zaten bildiğini düşündüğün şeyin anlamlarını değiştiriyor. Bir filmden çıktıktan sonra artık aynı kavramları aynı rahatlıkla kullanamıyorsun. Çünkü onların içerisinde daha önce fark etmediğin çelişkileri görmüş oluyorsun. Bence sinemanın düşünsel gücü tam da burada. Bir kavramı açıklamak yerine, o kavramın içerisindeki dünyayı bozuyor. Ve, o dünyanın bozulduğunu bilmek, o dünyaya hak vermek anlamına da gelmez. Ama onu yargıladığımız yerin değişmesine neden olabilir. Belki de sinemanın bize yaptığı en ilginç şeylerden biri de bu. Bizi, haklı olduğumuzdan, emin olduğumuz yerden uzaklaştırmak. Bir insanı yalnızca bize yaptıklarıyla değil, onu o insana dönüştüren hayatla birlikte düşünmeye başlamak. Bergman’ın Autumn Sonatı’nda anneyle kızının hikayesini izlerken, tam da böyle bir yer değişikliğine maruz kalıyoruz.
Bergman’ın Autumn Sonata’sı Bize Neler Eder?
Bergman, bu ikircikli anne ve kız ilişkisini yabancılaştırıyor. Anneliğin biyolojik ve toplumsal kutsallığını bir kenara bırakıp anne ile kız arasındaki gerçek güç ilişkisini gösteriyor. Eva’nın çocukluğunun, annesinin hiç tamamlayamadığı çocukluğun içine yerleşmiş olduğunu görüyorsunuz. Charlotte’u düşünün. Gerçek hayatta onun gibi bir kadınla karşılaştığınızda hikayesinin detaylarını dinlemeden onu bencil bulup uzaklaşabilirsiniz. Bergman ise sizi onun kuytu köşedeki sesiyle baş başa bırakıyor. Bir süre sonra Charlotte’un yalnızca Eva’nın annesi olmadığını, kendisinin de bir zamanlar Eva kadar korunmaya muhtaç bir çocuk olduğunu, hâlâ büyümemiş bir kadın olduğunu düşünmeye başlıyorsunuz ve bir parçanız onu bağışlıyor.
Belki de yetişkinlik dediğimiz şey, çocukluğun sona ermesi değil, çocukluğumuzun yarattığı sonuçlarla başkalarını yaralamadan yaşayabilme becerisidir. Charlotte bunu başaramamış bir kadın. Charlotte bir çocuk. Anne olmuş bir çocuk ve annelerimiz belki de büyümemiştir ve belki de büyüyemedikleri için bizde hasar yaratmışlardır. Ebeveynlerimizi kendi hayatlarımızın çıkmazlarına yerleştirirken belki de muhatabımız bir çocuktur ve cevabı belki onlar da bilmiyordur.
Bir annenin bakışının neden çocuğunun hayatı boyunca peşinden geldiğini düşünmek de mühim. Eva annesine Chopin’in bir parçasını çalar, Charlotte dinler, ardından parçayı kendisi çalar. İlk bakışta iki müzisyenin aynı eseri farklı yorumlaması gibi görünür. Ama orada bir müzik performansı izlemeyiz. Bir kızın annesinin karşısında yeniden çocuklaşmasını izleriz. Eva’nın çaldığı parçanın ardından Charlotte’un piyanoya geçmesi, bir üstünlük gösterisidir. Charlotte kızının yorumunu değerlendirir ve ardından kendi yorumuyla aradaki mesafeyi gösterir. Eva, annesinin karşısında bir kez daha yetersiz kalır. Hayatının geri kalanında ne kadar başarılı olursa olsun, çocukluğunda kendisini yetersiz hissettiren annesinin karşısında yeniden o yetersizlik duygusuna döner.
Bir kadının kendisini gerçekleştirmesi, çocuğunun, onun hayatında yarattığı eksiklikleri meşru kılar mı? Daha da önemlisi, bir insanın kendi hayatını yaşama hakkıyla başka bir insana karşı sorumluluğu nerede ayrışır? Bu soruyu yalnızca annelik üzerinden düşünmek gerekmiyor. Bir sanatçının, bir sevgilinin, bir eşin, hatta entelektüel olarak kendisini geliştirmeye adamış bir insanın hayatında da aynı mesele var.




Yorumlar kapalı.